Araling Panlipunan V:

ANG SINAUNANG KALINANGANG BAYAN

Panimula

Bago pa man dumating ang mga dayuhan, ang Pilipinas ay mayroon nang sariling kalinangan.

Ang salitang "kalinangan" sa wikang Ingles ay karaniwang isinasalin bilang "culture" — nangangahulugang kabuuan ng paraan ng pamumuhay, kaugalian, tradisyon, kaalaman, paniniwala, at sining ng isang pamayanan o grupo ng tao.

Depende sa konteksto, maaari rin itong isalin bilang:

"civilization" – kapag tumutukoy sa kabuuang antas ng pag-unlad ng isang lipunan sa kasaysayan.

"refinement" o "cultivation" – kapag ang ibig tukuyin ay proseso ng pagpapaunlad ng asal, kasanayan, o talino.

Sa pamagat ng ating aralin na "Sinaunang Kalinangang Bayan", ang pinakamalapit na pagsasalin sa Ingles ay:

"Ancient Culture of the Community" o "Ancient Local Civilization"

Sa pag-aaral ng sinaunang kalinangan, mauunawaan natin kung paano namuhay ang ating mga ninuno at kung paano nahubog ang ating pagkakakilanlan bilang Pilipino.

I. Pamahalaan ng Sinaunang Pamayanan

Barangay

 

• Pinakamaliit na yunit pampolitika noon.
• Binubuo ng 30–100 pamilya.
• Pinamumunuan ng Datu na may tungkulin sa pamamahala,
     paggawa  ng batas, at pagpapatupad ng hustisya.
• May mga tagapayo na tinatawag na matatanda sa barangay.

 

• Kasaysayan ng Salitang “Barangay”

Ang salitang barangay ay may sinaunang pinagmulan bago pa dumating ang mga Espanyol sa Pilipinas.

• Pinagmulan ng Salita

Nagmula ito sa salitang balangay o bangka, isang uri ng malaking sasakyang pandagat na yari sa kahoy na ginagamit ng mga sinaunang Austronesian at Malay upang maglakbay at magdala ng maraming tao at kalakal.

 

Ang balangay ay isang matibay na bangka na may layag o sagwan, at kayang magdala ng buong pangkat o pamilya mula sa isang lugar patungo sa iba.

• Paano Naging Yunit Pampolitika

Ayon sa mga mananalaysay, ang unang mga pangkat ng tao na nanirahan sa kapuluan ay dumating sakay ng balangay.

 

Kapag dumaong sila sa isang lugar, ang grupo o pamayanang bumuo mula sa iisang balangay ay tinawag na barangay.

 

Sa kalaunan, ang barangay ay naging pinakamaliit na yunit pampolitika sa sinaunang lipunan.

 

Pinamumunuan ito ng isang Datu, na tumatayong lider sa pamamahala, batas, at depensa ng barangay.

• Panahon ng mga Espanyol

Nang dumating ang mga Espanyol noong ika-16 na siglo, inangkop nila ang sistemang barangay sa kanilang pamamahala.

 

Ginamit nila ang barangay bilang batayan sa pagbubuwis at pamamahala ng mga mamamayan.

 

Itinalaga ang cabeza de barangay bilang opisyal na namumuno, na kadalasan ay mula sa pamilyang may impluwensya.

• Modernong Panahon

Sa kasalukuyan, ang barangay pa rin ang pinakamaliit na yunit pampolitika sa Pilipinas.

 

Pinamumunuan ito ng Punong Barangay at may Sangguniang Barangay na gumagawa ng mga patakaran para sa kaayusan at kaunlaran ng komunidad.

• Buod

Mula sa isang salitang tumutukoy sa bangkang nagdala ng ating mga ninuno sa kapuluan, ang barangay ay naging simbolo ng pamayanan at pagkakaisa. Ang kasaysayan nito ay nagpapakita kung paano nag-ugat ang ating pamahalaang lokal sa sinaunang paraan ng pamumuhay at pakikipag-ugnayan.

 

 

 

II. Kabuhayan

Pagsasaka

 

Pangunahing ikinabubuhay ng marami.

Halimbawa ng pananim: palay, mais, kamote, saging, at niyog.

 

Pangingisda

 

Ginagamit ang lambat, pana, at pamingwit.

Yamang-dagat tulad ng isda, hipon, alimango, at kabibe ay mahalaga sa pagkain at kalakalan.

 

Pangangalakal

 

May palitan ng produkto (barter) sa pagitan ng mga barangay at kalapit-bansa tulad ng Tsina, Borneo, at Malaya.

Kalakal: perlas, kabibe, ginto, at mga halamang-gamot.

III. Pananampalataya at Paniniwala

Animismo at Anituismo

Animismo – paniniwala na ang kalikasan (bundok, ilog, puno, hayop) ay may espiritu.

 

Anituismo – paniniwala at pagsamba sa mga anito o espiritu ng mga ninuno at kalikasan.

 

• Pinaniniwalaang gumagabay, nagbibigay-proteksyon, o nagpaparusa depende sa asal ng tao.
  
  
• Karaniwan silang binibigyan ng alay na pagkain, inumin, o usok mula sa insenso.

Animismo sa Konteksto ng Sinaunang Pilipinas

Bago pa dumating ang mga relihiyong banyaga tulad ng Kristiyanismo at Islam, ang animismo ang pangunahing pananampalataya sa iba’t ibang rehiyon ng bansa. Sa Visayas, tulad ng sa Cebu, Panay, at Bohol, malalim ang paniniwala sa espiritu ng kalikasan at mga ninuno.

Mga Anito at Diwata

Anito – mga espiritu ng mga yumao o kalikasan na pinapaniwalaang nagbibigay proteksyon o nagpaparusa.

 

Diwata – karaniwang iniuugnay sa magaganda at mabubuting espiritu na nakatira sa bundok, gubat, o ilog.

 

Halimbawa sa Panay: may paniniwala sa mga diwata ng bundok na kailangang alayan bago mag-ani o pumasok sa gubat.

Gampanin sa Buhay ng Sinaunang Tao

Pang-agrikultura: Bago magtanim ng palay, nag-aalay ng pagkain at alak sa anito ng bukirin upang maging masagana ang ani.

 

Pangingisda: Naghahandog sa diyos ng dagat o sa espiritu ng karagatan upang maging ligtas at masagana ang huli.

 

Kalusugan: Kapag may nagkasakit, pinaniniwalaang bunga ito ng galit ng espiritu; kaya’t nagdaraos ng ritwal para sa pagpapagaling.

 

Mga Ritwal at Pagdiriwang

Pag-anito – seremonya para sa pakikipag-ugnayan sa mga espiritu, karaniwang pinamumunuan ng babaylan o katalonan.

 

Alay – pagkain, inumin (tuba), bulaklak, o hayop na inihahandog sa espiritu.

 

Sayaw at Awit – may mga sagradong sayaw at kanta na ginagamit upang tawagin ang espiritu at ipahayag ang pakiusap o pasasalamat.

Papel ng Babaylan sa Visayas

• Sa Visayas, ang babaylan ay mataas ang posisyon sa lipunan bilang pinuno ng relihiyosong gawain.

• Babae man o lalaki, sila ang may kakayahan sa panggagamot, panghuhula, at pakikipag-usap sa espiritu.

• Nagsisilbi rin silang tagapayo ng datu sa mahahalagang desisyon, lalo na kung may kaugnayan sa kalikasan o relihiyon.

Halimbawa ng Animismo sa Visayas

Paniniwala sa Kaluluwa ng Punong Kahoy

Bago putulin ang isang malaking puno, kailangang humingi muna ng pahintulot sa espiritu na naninirahan dito upang maiwasan ang kapahamakan.

 

Pagtawag sa Diwata ng Bukid

 

Sa Panay, kilala ang mga kwento tungkol sa Bulalakaw, isang diwata na pinaniniwalaang nagbabantay sa ani at lupang sakahan.

 

Pag-iwas sa Sumpa ng Dagat

 

Sa mga pangingisda, nag-aalay ng unang huli sa espiritu ng dagat bilang tanda ng pasasalamat.

Anituismo sa Sinaunang Pilipinas

Kahulugan

 

Ang Anituismo ay paniniwala at pagsamba sa mga anito—mga espiritu ng mga ninuno o kalikasan na pinaniniwalaang may kapangyarihan sa buhay ng tao. Ito ay mas partikular na anyo ng animismo, na nakatuon sa paggalang, pag-aalay, at pakikipag-ugnayan sa mga anito upang humingi ng tulong, gabay, o proteksyon.

 

Sa pananampalatayang ito, ang anito ay maaaring maging mabuti o masama depende sa relasyon nito sa tao at kung paano ito pinararangalan.

 

Pinagmulan ng Salita

 

Mula sa salitang "anito", na tumutukoy sa espiritu, larawan, o rebultong sumasagisag sa espiritu.

 

Sa ilang lugar, tinatawag ding larawan o likha ang pisikal na representasyon ng anito, karaniwang gawa sa kahoy, bato, o metal.

Anituismo sa Konteksto ng Sinaunang Pilipinas

Bago dumating ang Kristiyanismo at Islam, malaganap ang anituismo sa iba’t ibang rehiyon, kabilang ang Visayas.

 

Pinaniniwalaang ang mga yumao ay patuloy na nakikialam sa buhay ng mga naiwan, kaya dapat silang parangalan sa pamamagitan ng mga ritwal.

 

Ang mga espiritu ng kalikasan (ilog, dagat, bundok) ay tinuturing ding anito na may kani-kaniyang kapangyarihan.

Mga Uri ng Anito

Espiritu ng mga Ninuno – tinatawag upang magbigay ng gabay at proteksyon sa pamilya.

 

Espiritu ng Kalikasan – naninirahan sa puno, ilog, dagat, bundok, o hayop.

 

Mga Tagapangalaga ng Lugar – espiritu na nagbabantay sa isang pook, gaya ng bukirin o pangingisdaan.

Mga Ritwal at Gawain ng Anituismo

Pag-anito – pangunahing ritwal para kausapin ang mga anito, kadalasang pinamumunuan ng babaylan o katalonan.

 

Pag-aalay – pagkain, inumin (tuba), hayop, o ani bilang tanda ng pasasalamat o pakiusap.

 

Sayaw at Awit – ginagamit upang magbigay-galang at tawagin ang presensya ng espiritu.

 

Pagsusunog ng Insenso – paniniwalang dinadala ng usok ang mensahe sa mga anito.

Halimbawa sa Visayas

Panay – Bago mag-ani, nag-aalay sa anito ng palay upang hindi tamaan ng peste ang pananim.

 

Cebu – May kwento tungkol sa anito ng dagat na kailangang alayan ng isda bago maglayag upang iwasan ang bagyo.

 

Bohol – Pinaniniwalaang may anito ng gubat na nagpapagaling sa maysakit kung bibigyan ng tamang alay.

Kaibahan ng Animismo at Anituismo

Animismo – paniniwala na lahat ng bagay sa kalikasan ay may espiritu.

Anituismo – nakatuon sa pagsamba at ritwal para sa mga partikular na espiritu (anito), lalo na yaong kaugnay sa mga ninuno at kalikasan.

Papel sa Sinaunang Lipunan

• Pinatatag ang pagkakaisa ng pamayanan sa pamamagitan ng sama-samang ritwal.

• Nagbigay ng kaayusan dahil sa paniniwalang may gantimpala at parusa mula sa espiritu.

• Naging batayan ng sining tulad ng pag-ukit sa anito, paghabi ng tela para sa ritwal, at paglikha ng awit at sayaw.

Kahalagahan sa Sinaunang Lipunan

• Pinatatag ng animismo ang ugnayan ng tao at kalikasan.

• Nagbigay ng kaayusan sa pamayanan sa pamamagitan ng ritwal at paniniwala.

• Naging batayan ng sinaunang sining, awit, at epiko, na hanggang ngayon ay bahagi pa rin ng ating pamana.

Mga Diyos at Diyosa

Bathala – kataas-taasang diyos.

 

Idiyanale – diyosa ng paggawa at hanapbuhay.

 

Amanikable – diyos ng dagat.

Sa iba’t ibang pangkat-etniko, may iba’t ibang diyos/diyosa, gaya ng kay Kabunian sa mga Ifugao at Kan-Laon sa Negros.

Mga Ritwal

• Isinasagawa bago magtanim, bago maglayag, bago sumalakay, o sa panahon ng sakit.

• Pag-aalay ng pagkain, alagang hayop, o ani bilang pasasalamat o pakiusap sa mga diyos/anito.

• Sayaw at awit na may kasamang tugtog ng tambol upang tawagin ang espiritu.

Paglilibing at Paniniwala sa Buhay Pagkatapos ng Kamatayan

Mummification – isinasagawa ng ilang pangkat tulad ng mga Ibaloy sa Benguet; ang katawan ng yumao ay pinapahiran ng dagta at tinutuyo bago ilibing.

 

Primary Burial – direktang inililibing ang katawan matapos ang ilang ritwal.

 

Secondary Burial – pagkatapos ng ilang taon, hinuhukay muli ang buto, nililinis, at inilalagay sa banga (burial jar) tulad ng sa mga natagpuan sa Palawan at Mindoro.

 

Pinaniniwalaang may buhay pagkatapos ng kamatayan, kaya’t isinasama sa libingan ang kagamitan, pagkain, at alahas ng yumao.

Pagdating ng mga Katuruan ng Islam

Bago dumating ang mga Espanyol, ang Islam ay naipakilala na sa timog na bahagi ng Pilipinas sa pamamagitan ng kalakalan at misyon ng mga Arabo at Malay.

Nagkaroon ng paniniwala sa nag-iisang Diyos (Allah) at pagtuturo ng Qu’ran bilang gabay sa buhay.

Naipakilala ang mosque bilang lugar ng pagsamba, Ramadan bilang panahon ng pag-aayuno, at iba pang kaugaliang panrelihiyon.

Malaki ang impluwensya ng Islam sa pamahalaan, batas, at kultura ng mga Muslim sa Mindanao.

IV. Panlipunang Kaayusan

Tatlong Pangkat

 

Maharlika – namumunong uri at may mga lupain.

 

Timawa – malalayang tao na naglilingkod sa datu.

 

Alipin – nahahati sa aliping namamahay (may sariling tahanan) at aliping sagigilid (nakatira sa amo).

V. Paninirahan at Pananamit

Bahay

Karaniwang yari sa kawayan at nipa, nakataas sa lupa upang iwas baha at hayop. May maliliit na bintana at bubong na pawid.

 

Kasuotan

Lalaki – bahag, minsan ay may damit na yari sa abaka o pinya.

Babae – malong, patadyong, o damit na hinabi sa kamay.

Mga alahas na yari sa ginto, kabibe, o buto.

VI. Sining at Panitikan

• Hudhud ng mga Ifugao at Darangen ng mga Maranao – epikong pasalita.

• Mga awit, bugtong, salawikain, at alamat.

• Pag-ukit sa kahoy, paggawa ng palayok, at paghahabi ng tela.

VII. Kahalagahan ng Pag-aaral ng Sinaunang Kalinangan

• Nagbibigay ito ng pagmamalaki sa ating pinagmulan.

• Natutulungan tayong maunawaan ang ating kultura at tradisyon.

• Nagsisilbing batayan ng ating kasalukuyang pamumuhay.

Pagsusuri at Pagninilay

• Paano naiiba ang pamahalaan ng sinaunang barangay sa pamahalaan natin ngayon?
  
  
• Ano ang pinakamahalagang kontribusyon ng sinaunang kalinangan sa kasalukuyan?
  
  
• Paano nakatulong ang pangangalakal sa pag-unlad ng sinaunang pamayanan?

• Mga Diyos at Diyosa ng Sinaunang Pilipinas

1. Luzon at Tagalog Region

• Bathala – Kataas-taasang diyos; lumikha ng mundo at lahat ng nilalang.

• Idiyanale – Diyosa ng paggawa at hanapbuhay; tagapagturo ng kasanayan sa tao.

• Amanikable – Diyos ng dagat; kilala ring magaspang ang ugali at hindi madaling pakiusapan.

• Mayari – Diyosa ng buwan; anak ni Bathala.

• Tala – Diyosa ng mga bituin.

• Anitun Tabu – Diyosa ng hangin at ulan.

• Mapulon – Diyos ng panahon.

• 2. Cordillera / Hilagang Luzon

• Kabunian – Pangunahing diyos ng mga Ifugao at Kankanaey; tagapaglikha at tagapangalaga ng buhay.

• Lumawig – Diyos ng mga Bontoc; nagturo ng agrikultura at mabuting pamumuhay.

• Bugan – Diyosa ng kasal at pamilya.

• 3. Visayas

• Kaptan – Diyos ng kalangitan at kataas-taasang diyos sa mitolohiya ng mga Bisaya.

• Magwayen – Diyosa ng dagat at patay; gabay ng kaluluwa patungo sa kabilang buhay.

• Sidapa – Diyos ng kamatayan; nakatira sa Bundok Madja-as sa Panay, sinusukat ang haba ng buhay ng tao gamit ang puno.

• Kan-Laon – Diyos/diyosa ng kalikasan sa Negros; kaugnay ng Bulkang Kanlaon.

• Lalahon – Diyosa ng apoy at bulkan sa Panay.

• Alunsina – Diyosa ng pag-ibig at kagandahan sa epiko ng Panay.

• 4. Mindanao

 

• Allah – Kataas-taasang Diyos ng mga Muslim (ipinakilala bago dumating ang mga Espanyol).

• Tumalindok – Diyos ng digmaan ng mga Bagobo.

• Mandarangan – Diyos ng pag-ibig at digmaan.

• Tagbusan – Diyos ng kalikasan sa mga Subanen.

• Pamulak Manobo – Diyos ng paglikha para sa mga Manobo.

• Diwata ng Lupa, Tubig, at Hangin – iba’t ibang espiritu na inaalayan bago magsaka o mangisda.

Katangian ng mga Diyos at Diyosa sa Sinaunang Paniniwala

• May ugnayan sa kalikasan – Halos lahat ay may kinalaman sa lupa, tubig, hangin, bituin, o mga buhay na nilalang.
  
  
• Makapangyarihan ngunit may damdamin – Maaaring magalit, matuwa, o magselos; kaya’t kailangang alayan at parangalan.
  
  
• May papel sa pang-araw-araw na gawain – Mula sa pagtatanim hanggang sa pangingisda at paglalakbay sa dagat.   Kahalagahan sa Sinaunang Lipunan  
• Nagbigay ng gabayan sa pamumuhay at pagpapahalaga sa kalikasan.
  
  
• Naging batayan ng mga ritwal, awit, at sayaw na isinasagawa bago at pagkatapos ng mahahalagang gawain.
  
  
• Naging tema ng mga alamat at epiko na nagpapaliwanag sa pinagmulan ng tao at kalikasan.

• Basahin:

Alamat ni Kaptan at Magwayen

(Mula sa Mitolohiyang Bisaya)

Noong unang panahon, bago pa nagkaroon ng mga tao, ang mundo ay nahahati sa tatlong kaharian: kalangitan, karagatan, at kailaliman.

 

Sa kalangitan, naghahari si Kaptan, ang makapangyarihang diyos na nagbabantay sa mga ulap, hangin, at araw. Sa karagatan, namumuno si Magwayen, diyosa ng dagat at gabay ng mga kaluluwa patungo sa kabilang buhay.

 

Isang araw, nagkaroon ng pagtatalo ang mga nilalang ng dagat at langit. Umuugong ang kulog sa kalangitan at bumabangis ang mga alon sa dagat. Upang matapos ang hidwaan, nagpasya si Kaptan na bumaba sa dagat at makipag-usap kay Magwayen.

 

Nang magkita sila, nabighani si Kaptan sa kabutihan at karunungan ni Magwayen. Nakita rin ni Magwayen ang katapatan at tapang ni Kaptan. Sa halip na mag-away, sila ay naging magkaibigan… hanggang sa lumago ang kanilang pagkakaibigan tungo sa pag-ibig.

 

Mula sa kanilang pagsasama, ipinanganak ang mga unang nilalang na bumuo ng lupa at buhay sa pagitan ng dagat at langit. Pinagkalooban sila ni Kaptan ng hangin at liwanag, at binigyan naman sila ni Magwayen ng tubig at yamang-dagat.

 

Dahil sa kanilang pag-ibig, nagkaroon ng balanse sa kalikasan — walang labis at walang kulang. At sa tuwing sumasayaw ang hangin sa ibabaw ng dagat, sinasabi ng matatanda na iyon ay tanda ng pagbati ni Kaptan kay Magwayen.

Aral ng Kuwento

Ang kapayapaan at pagkakaunawaan ay mas makapangyarihan kaysa sa hidwaan. Kapag nagkakaisa, mas maraming mabuting bagay ang nagaganap para sa lahat.

 

Pagsusulit

• A. Layunin: Masuri kung naunawaan ng mag-aaral ang nilalaman ng kuwento

• Sino ang diyos ng kalangitan sa kuwento?
  
  
• Ano ang tungkulin ni Magwayen sa kaharian ng dagat?
  
  
• Bakit bumaba si Kaptan sa dagat upang makipag-usap kay Magwayen?
  
  
• Ano ang naging bunga ng pagkakaibigan at pagmamahalan nina Kaptan at Magwayen?
  
  
• Paano ipinakita ng kalikasan ang kanilang pagkakaisa ayon sa matatanda?

• B. Layunin: Mailapat ng mag-aaral ang aral ng kuwento sa tunay na sitwasyon

6. Kung ikaw ay nakatira sa isang pamayanang may alitan, ano ang maaari mong gawin upang maging tulad nina Kaptan at Magwayen na nagkasundo sa halip na mag-away?

 

7. Ipagpalagay na ikaw ay lider ng barangay, paano mo mapapanatili ang balanse sa pagitan ng kalikasan at kaunlaran ng komunidad?

 

8. Kung nakilala mo ang isang taong may ibang paniniwala kaysa sa iyo, paano mo siya kakausapin nang may paggalang at pang-unawa?

• C. Layunin: Maisagawa ng mag-aaral ang pagsusuri batay sa lohika at ebidensya mula sa kuwento

9. Ano ang maaaring nangyari kung nagpatuloy ang hidwaan ng langit at dagat?

 

10. Bakit mahalaga ang pagkakaroon ng balanse sa pagitan ng dagat at kalangitan sa konteksto ng kuwento?

 

11. Paano nagpatunay si Kaptan na may mabuting hangarin siya kay Magwayen?

 

• D. Layunin: Mag-isip nang mas malalim, magbigay ng sariling pananaw, at magsuri ng implikasyon

12. Ang pag-ibig ba ay sapat upang mapanatili ang kapayapaan sa isang lipunan? Ipaliwanag ang sagot gamit ang halimbawa mula sa kuwento at sa totoong buhay.

 

13. Ano ang mas mahalaga para sa isang pinuno — lakas at kapangyarihan o pakikipagkaibigan at diplomasya? Ipaliwanag.

 

14. Kung ikaw ang gagawa ng bagong bersyon ng kuwentong ito, anong pagbabago ang gagawin mo upang mas maipakita ang kahalagahan ng kapayapaan?

 

 

 

Basahin:

Alamat ni Sidapa at ang Puno ng Buhay

 

(Mula sa Mitolohiyang Bisaya ng Panay)

 

Noong unang panahon, sa tuktok ng Bundok Madja-as sa Panay, nakatira ang isang mahiwagang diyos na nagngangalang Sidapa. Siya ang diyos ng kamatayan, ngunit hindi siya malupit gaya ng iniisip ng marami. Ang kanyang tungkulin ay tukuyin kung hanggang kailan mabubuhay ang bawat nilalang.

Mayroon siyang isang napakataas na puno na may mga marka mula sa ugat hanggang sa dulo ng sanga. Sa puno na ito sinusukat ni Sidapa ang buhay ng bawat tao. Kapag natapos na ang marka para sa isang tao, alam niyang panahon na upang kunin ang kaluluwa nito at dalhin sa kabilang buhay.

Isang araw, dumating si Bulalakaw, isang diwata na nagmula sa langit. Siya ay matapang at maganda, at agad na nahulog ang loob ni Sidapa sa kanya. Pinuntahan ni Sidapa si Kaptan, ang diyos ng kalangitan, upang humingi ng pahintulot na ligawan si Bulalakaw.

Upang patunayan ang kanyang pagmamahal, pinuno ni Sidapa ng mga bulaklak at paruparo ang Bundok Madja-as. Araw-araw, dinadalhan niya ng mga regalo si Bulalakaw — mula sa mga makukulay na ibon hanggang sa pinakamatamis na prutas ng kagubatan.

Sa huli, nahulog din ang loob ni Bulalakaw kay Sidapa, at sila’y nanirahan sa tuktok ng bundok. Mula noon, naging mas maingat si Sidapa sa paggamit ng kanyang kapangyarihan — natutunan niyang ang buhay ay mahalaga at dapat ingatan, sapagkat bawat araw ay regalo.

Aral ng Kuwento

Ang kapangyarihan ay dapat gamitin nang may kabutihan at malasakit. Ang tunay na pagmamahal ay nagdudulot ng pagbabago sa puso ng tao.

Pagsusulit

• A. Layunin: Suriin kung naunawaan ng mag-aaral ang kuwento

• Saan nakatira si Sidapa ayon sa alamat?
  
  
• Ano ang gamit ng napakataas na puno ni Sidapa?
  
  
• Sino si Bulalakaw at saan siya nagmula?
  
  
• Ano ang ginawa ni Sidapa upang ipakita ang kanyang pagmamahal kay Bulalakaw?
  
  
• Paano nagbago si Sidapa matapos makilala si Bulalakaw?

• B. Layunin: Ilapat ang aral ng kuwento sa totoong buhay

• Kung ikaw ay may kapangyarihan na magtakda ng buhay ng iba, paano mo ito gagamitin nang may kabutihan?
  
  
• Ipagpalagay na may kaibigan kang dati’y istrikto at malamig ang ugali, paano mo siya matutulungan maging mas mabuti sa kapwa?
  
  
• Kung ikaw ay may mahalagang tungkulin sa pamayanan, paano mo ito isasagawa nang hindi nalilimutan ang kahalagahan ng malasakit?

• C. Layunin: Magbigay ng lohikal na paliwanag batay sa kuwento

• Bakit mahalaga kay Sidapa ang puno ng buhay sa Bundok Madja-as?
  
  
• Ano ang dahilan kaya binago ni Sidapa ang paraan ng paggamit ng kanyang kapangyarihan?
  
  
• Kung hindi dumating si Bulalakaw, ano kaya ang maaaring nangyari sa pamamahala ni Sidapa sa buhay ng tao?

• D. Layunin: Mag-isip nang malalim at magbigay ng sariling pananaw

• Mas mabisa ba ang pagbabago sa sarili kapag nagmula ito sa pagmamahal o sa takot? Ipaliwanag gamit ang kuwento ni Sidapa bilang halimbawa.
  
  
• Dapat bang isang tao lamang ang may kapangyarihang magpasya kung kailan matatapos ang buhay ng iba? Ipaliwanag ang iyong sagot.
  
  
• Kung ikaw ang susulat ng ibang bersyon ng alamat, paano mo babaguhin ang pagtatapos upang magpakita ng ibang aral?