Araling Panlipunan IV

Ikalawang Markahan – Ang Pambansang Ekonomiya

Pamantayang Pangnilalaman:

Naipamamalas mo ang pag-unawa sa ugnayan ng tao at heograpiya bilang batayan sa angkop na pagtugon sa mga oportunidad at hamong kaakibat nito.

 

Paksa:

Ugnayan ng Tao at Heograpiya sa Pag-unlad ng Pambansang Ekonomiya

 

Layunin ng Aralin:

Sa pagtatapos ng araling ito, inaasahang:

 

• Matutukoy mo kung ano ang pambansang ekonomiya at bakit ito mahalaga sa pamumuhay ng bawat Pilipino.

 

• Maipapaliwanag mo ang ugnayan ng katangian ng heograpiya ng bansa sa mga gawaing pangkabuhayan.

 

• Masusuri mo ang mga oportunidad at hamon na dulot ng lokasyon, likas na yaman, at klima sa pambansang ekonomiya.

 

• Makakapagmungkahi ka ng mga paraan kung paano magagamit nang wasto ang likas na yaman para sa ikauunlad ng bansa.

 

Panimula

Tumingin ka sa paligid mo. Napansin mo ba kung paano nakakaapekto ang lugar na tinitirhan mo sa trabaho ng mga tao? Kung ikaw ay nakatira sa tabing-dagat, baka maraming mangingisda sa inyong lugar. Kung nasa bukirin ka, malamang maraming magsasaka.

 

Ngayong araw, matutuklasan mo kung paano konektado ang heograpiya ng isang bansa sa kanyang pambansang ekonomiya.

 

 

Pagtalakay

1. Ano ang Pambansang Ekonomiya?

Ang pambansang ekonomiya ay kabuuang gawain ng ating bansa sa paglikha, pamamahagi, at paggamit ng mga produkto at serbisyo. Kasama rito ang iba’t ibang sektor tulad ng:

 

Agrikultura – Pagsasaka, pangingisda, paghahayupan

 

Industriya – Paggawa ng produkto, pagmimina, konstruksyon

 

Serbisyo – Transportasyon, edukasyon, kalusugan, turismo

 

2. Ugnayan ng Heograpiya at Ekonomiya

Mahalaga ang heograpiya sa ekonomiya. Narito kung paano:

 

Lokasyon – Dahil napapalibutan ka ng dagat, mayaman ang bansa sa yamang dagat at madali ang pakikipagkalakalan sa ibang bansa.

 

Klima – Nakakaapekto ito sa uri at dami ng pananim na maaari mong itanim.

 

Likas na Yaman – Dito nanggagaling ang pagkain, materyales, at iba pang gamit para sa kabuhayan.

 

3. Mga Oportunidad na Dulot ng Heograpiya

Kapag tama ang paggamit sa likas na yaman, may pagkakataon kang:

 

Magpatakbo ng negosyo sa turismo (hal. pagbisita ng mga turista sa mga sikat na lugar)

Magkaroon ng hanapbuhay sa pangingisda at pagsasaka

Magluwas at mag-angkat ng mga produkto

 

4. Mga Hamon na Dulot ng Heograpiya

May mga panganib at problema rin na maaaring maranasan:

 

Kalamidad tulad ng bagyo, lindol, at pagbaha

Pagkasira ng likas na yaman dahil sa labis o maling paggamit

Kakulangan ng daan at tulay sa malalayong lugar

 

Gawain

A. Pagsusuri ng Larawan

Tingnan mo ang mga larawan ng pangingisda, pagsasaka, pagmimina, at turismo.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sagutin:

 

• Anong gawain ang nakikita mo?

• Anong aspeto ng heograpiya ang konektado rito?

 

B. Talakayan sa Maliit na Grupo

Isipin mo na ang bayan mo ay mayaman sa kagubatan at ilog.

 

• Ano ang maaaring gawing kabuhayan?

• Paano mo mapapanatili ito para sa susunod na henerasyon?

 

C. Pagsusuri at Paglalapat

Mag-isip ka ng isang halimbawa sa inyong lugar kung paano ginagamit ang likas na yaman. Isulat sa isang talata ang sagot sa tanong:

 

"Paano makatutulong ang aming lugar

sa pag-unlad ng pambansang ekonomiya?"

 

D. Pagtataya

 

• Ano ang pambansang ekonomiya?

• Magbigay ng isang halimbawa ng ugnayan ng heograpiya at kabuhayan.

• Ano ang dalawang oportunidad na dulot ng lokasyon ng Pilipinas?

• Magbigay ng isang hamon na dulot ng kalamidad sa ekonomiya.

• Magmungkahi ng paraan para mapangalagaan ang likas na yaman.

 

E. Tandaan

• Nakasalalay sa matalinong paggamit ng likas na yaman ang pambansang ekonomiya.
• Mahalaga ang ugnayan ng tao at heograpiya sa pag-unlad ng bansa.
• May papel ka sa pag-aalaga ng mga yaman ng bansa para sa kapakinabangan ng lahat.

 

Pagtalakay

Isipin mo ang Pilipinas — isang bansang may malawak na kagubatan, masaganang dagat, matabang lupa, at masisipag na mamamayan. Lahat ng ito ay tinatawag na mga pinagkukunang-yaman. Kung gagamitin natin ang mga ito nang matalino, magiging masagana ang kabuhayan ng lahat. Ngunit kung aabusuhin, maaaring maubos o masira ang ating likas na yaman.

 

Sa araling ito, matututuhan mo kung anu-ano ang mga pinagkukunang-yaman, paano ito nakakatulong sa ekonomiya, anong mga hamon ang hinaharap natin, at paano mo maipapakita ang pagpapahalaga sa likas-kayang pag-unlad.

 

A. Mga Pinagkukunang-Yaman ng Bansa

Lupa – Pinagmumulan ng pagkain, tirahan, at iba pang hilaw na materyales. Ginagamit sa pagsasaka, pastulan, at industriya.

 

Tubig – Pinagmumulan ng isda at iba pang lamang-dagat, irigasyon sa bukid, at pinagkukunan ng inumin at kuryente (hydroelectric).

 

Gubat – Pinagmumulan ng kahoy, prutas, at halamang-gamot; tahanan ng maraming hayop.

 

Enerhiya – Pinagmumulan ng kuryente tulad ng hangin (wind), araw (solar), at fossil fuels.

 

Mineral – Ginto, tanso, bakal, at iba pa na ginagamit sa industriya.

 

Yamang Tao – Lahat ng mamamayang may kasanayan, lakas, at talino na nag-aambag sa ekonomiya.

 

 

B. Gawaing Pangkabuhayan ng Bansa

Agrikultura – Pagsasaka, pangingisda, paghahayupan.

 

Kapag narinig mo ang salitang agrikultura, isipin mo ang lahat ng gawain na may kinalaman sa pag-aalaga, pagtatanim, at pag-aani ng mga pananim, at pag-aalaga ng mga hayop para sa pagkain at iba pang pangangailangan ng tao. Ang agrikultura ay isa sa pinakamahalagang sektor ng ekonomiya dahil dito nagmumula ang malaking bahagi ng pagkain at hilaw na materyales ng bansa.

 

1. Pagsasaka

Ano ito?

Ito ay ang pagtatanim at pag-aani ng mga pananim tulad ng palay, mais, gulay, prutas, tubo, at kape.

 

Bakit mahalaga?

Ang mga magsasaka ang nagsisiguro na may sapat na pagkain ang bawat pamilyang Pilipino. Sila rin ang gumagawa ng hilaw na materyales para sa industriya, gaya ng tubo para sa asukal at abaka para sa lubid.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Palay sa Nueva Ecija at Isabela
• Mangga sa Guimaras
• Pinya sa Bukidnon

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Nagbibigay ng trabaho sa maraming Pilipino at nagdadala ng kita sa bansa sa pamamagitan ng pag-export ng produkto.

 

2. Pangingisda

Ano ito?

Ito ay ang paghuli ng isda at iba pang lamang-dagat mula sa karagatan, lawa, ilog, at palaisdaan.

 

Bakit mahalaga?

Ang pangingisda ang pinagmumulan ng isda, hipon, alimango, pusit, at iba pang pagkaing-dagat na mahalaga sa ating pagkain at kalusugan.

 

Uri ng pangingisda:

• Pangisdaan sa dagat – halimbawa: tuna fishing sa General Santos
• Pangisdaan sa tubig-tabang – halimbawa: tilapia farming sa Laguna de Bay

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Bukod sa pagkain para sa lokal na konsumo, ang isda at seafood ay ibinebenta rin sa ibang bansa, na nagbibigay ng dolyar sa ating ekonomiya.

 

3. Paghahayupan

Ano ito?

Ito ay ang pag-aalaga ng mga hayop para sa karne, gatas, itlog, balat, at iba pang produkto.

 

Bakit mahalaga?

Nagbibigay ito ng karne ng baka, baboy, kambing, at manok na pangunahing pagkain ng mga Pilipino. Gatas at itlog naman ang nagbibigay ng protina na kailangan ng katawan.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Pag-aalaga ng manok at baboy sa Batangas at Bulacan
• Pag-aalaga ng baka sa Bukidnon

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Nagbibigay ng trabaho, nagsusuplay ng pagkain, at minsan ay nagiging pangunahing produkto ng isang rehiyon.

 

Bakit Mahalaga ang Agrikultura sa Ekonomiya?

Kapag malakas ang sektor ng agrikultura:

 

• Mas maraming pagkain para sa lahat.
• Mas maraming trabaho para sa mga tao.
• Mas mataas ang kita ng bansa mula sa lokal at internasyonal na kalakalan.
• Mas matatag ang kabuhayan ng mga pamayanan.

 

 

Industriya – Pagmimina, paggawa ng produkto, konstruksiyon.

 

Kapag narinig mo ang salitang industriya, isipin mo ang lahat ng gawain na may kinalaman sa pagpoproseso at paggawa ng mga produkto mula sa hilaw na materyales. Kadalasan, ang hilaw na materyales na ginagamit ng industriya ay galing sa sektor ng agrikultura at pagmimina. Ang sektor na ito ay mahalaga dahil dito nagmumula ang mga produktong ginagamit mo araw-araw—mula sa pagkain, damit, bahay, kasangkapan, hanggang sa sasakyan.

 

1. Pagmimina

Ano ito?

Ito ay ang paghuhukay at pagkuha ng mga mineral at yamang lupa tulad ng ginto, tanso, nikel, at langis.

 

Bakit mahalaga?

Maraming industriya ang umaasa sa mineral bilang sangkap ng kanilang produkto. Halimbawa, ang ginto at pilak ay ginagamit sa paggawa ng alahas; ang bakal at tanso ay ginagamit sa paggawa ng sasakyan at gusali.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Ginto sa Benguet
• Nikel sa Surigao del Norte
• Tanso sa Cebu

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Nagbibigay ng trabaho, kita sa komunidad, at buwis para sa gobyerno. Nakakapag-angkat din tayo ng mineral sa ibang bansa.

 

2. Paggawa ng Produkto (Manufacturing)

Ano ito?

Ito ay ang paggawa ng bagong produkto mula sa hilaw na materyales sa pamamagitan ng mga pabrika at planta.

 

Halimbawa ng produkto:

 

• Pagproseso ng pagkain (tuyo, de-lata, tocino)
• Paggawa ng tela at kasuotan
• Paggawa ng kasangkapan at electronics

 

Bakit mahalaga?

Nagdaragdag ng halaga (value-added) sa hilaw na materyales. Halimbawa, ang mangga ay maaaring gawing dried mango na mas mataas ang presyo.

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Lumilikha ng trabaho, nagpapasigla ng kalakalan, at nagpapataas ng kita ng bansa.

 

3. Konstruksiyon

Ano ito?

Ito ay ang paggawa at pagpapatayo ng mga gusali, tulay, kalsada, at iba pang imprastraktura.

 

Bakit mahalaga?

Nagbibigay ito ng mga pasilidad para sa negosyo, tirahan, edukasyon, at transportasyon. Kung walang kalsada at tulay, mahihirapan ang kalakalan at pagbibiyahe ng produkto.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Pagtatayo ng tulay sa probinsya para sa mas mabilis na pagdadala ng produkto
• Mga bagong gusali para sa paaralan at ospital

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Nagbibigay ng trabaho at nagpapabilis ng pag-unlad ng mga bayan at lungsod.

 

Bakit Mahalaga ang Industriya sa Ekonomiya?

Kapag aktibo at maayos ang sektor ng industriya:

 

• Mas maraming produkto ang magagawa at maipapadala sa iba’t ibang lugar.
• Mas maraming Pilipino ang magkakaroon ng trabaho.
• Mas maraming kita ang papasok sa ekonomiya mula sa lokal at internasyonal na kalakalan.
• Mas nagiging moderno at maunlad ang bansa.

 

 

Serbisyo – Transportasyon, edukasyon, turismo, pangangalakal.

 

Kapag narinig mo ang salitang serbisyo, isipin mo ang lahat ng gawain na hindi produkto ang ibinibigay kundi tulong o serbisyo sa ibang tao. Sa sektor na ito, hindi ka bumibili ng bagay, kundi nagbabayad ka para sa serbisyo o kasanayan ng isang tao o organisasyon. Malawak ang sakop ng sektor na ito—mula sa mga guro at doktor, hanggang sa mga driver at tour guide.

 

1. Transportasyon

Ano ito?

Ito ay ang pagbibigay ng paraan para makapunta ang mga tao at produkto mula sa isang lugar patungo sa iba.

 

Bakit mahalaga?

Kung walang transportasyon, mahihirapan ang kalakalan, paglalakbay, at paghahatid ng mga produkto.

 

Halimbawa sa bansa:

• Jeepney, bus, tricycle, at ferry boat
• Mga kargamentong trak para sa produkto

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Pinapabilis ang negosyo at kalakalan, nagbibigay ng trabaho sa mga driver at manggagawa sa transportasyon.

 

2. Edukasyon

Ano ito?

Ito ay ang pagbibigay ng kaalaman at kasanayan sa mga mag-aaral sa pamamagitan ng mga guro at paaralan.

 

Bakit mahalaga?

Ang edukasyon ang pundasyon ng kaunlaran. Ang mga kabataang may kaalaman at kasanayan ay magiging mahusay na manggagawa at lider sa hinaharap.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Mga pampubliko at pribadong paaralan
• Mga unibersidad at training centers

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Nagpapaunlad ng yamang-tao na siyang gagamit ng likas na yaman nang matalino.

 

3. Turismo

Ano ito?

Ito ay ang pagbibigay ng serbisyo sa mga taong bumibisita sa isang lugar para magbakasyon, mag-aral, o magnegosyo.

 

Bakit mahalaga?

Ang turismo ay kumikita mula sa mga lokal at dayuhang bisita sa pamamagitan ng pagkain, transportasyon, at mga atraksyon.

 

Halimbawa sa bansa:

 

• Boracay sa Aklan
• Banaue Rice Terraces sa Ifugao
• Chocolate Hills sa Bohol

 

Pakinabang pang-ekonomiko:

Lumilikha ng trabaho para sa tour guides, hotel staff, at lokal na negosyante.

 

4. Iba Pang Serbisyo

• Serbisyong pangkalusugan (doktor, nurse, ospital)
• Serbisyong pinansyal (bangko, microfinance)
• Serbisyong pangkomunikasyon (internet, telepono)
• Serbisyong pamahalaan (pagbibigay ng pasaporte, lisensya, at iba pa)

 

Bakit Mahalaga ang Serbisyo sa Ekonomiya?

Kapag mahusay ang sektor ng serbisyo:

 

• Mas madali at mabilis ang pakikipag-ugnayan at kalakalan.
• Mas ligtas at maayos ang pamumuhay ng tao.
• Mas mataas ang kalidad ng buhay dahil may akses ang tao sa edukasyon, kalusugan, at transportasyon.
• Mas lumalakas ang ugnayan ng mga komunidad at ng bansa sa ibang bansa.

 

 

C. Mga Hamon at Pagtugon

 

Habang ginagamit mo at ng ibang tao ang mga likas na yaman ng bansa, may mga problemang maaaring lumitaw. Tinatawag natin itong mga hamon. Mahalaga na alam mo rin ang mga pagtugon o solusyon upang mapangalagaan ang mga yaman para sa kasalukuyan at sa susunod na henerasyon.

 

HAMON:

1. Pagkasira ng Kalikasan

Ano ito?

Ito ay ang pagkasira ng mga kagubatan, kabundukan, ilog, dagat, at iba pang likas na lugar dahil sa maling gawain ng tao.

 

Halimbawa:

 

• Pagputol ng puno nang walang replanting
• Pagtapon ng basura sa ilog
• Pagmimina na walang tamang pag-aayos sa lupang nahukay

 

Bakit problema ito?

Nagdudulot ito ng pagbaha, pagkawala ng tirahan ng mga hayop, at pagkawala ng yamang likas na mahalaga sa kabuhayan.

 

2. Labis na Paggamit ng Likas na Yaman

Ano ito?

Ito ay ang sobrang paggamit ng likas na yaman nang hindi binibigyan ng panahon para makabawi o muling dumami.

 

Halimbawa:

 

• Labis na pangingisda na nauubos ang isda sa dagat
• Labis na paggupit ng kahoy na nauubos ang kagubatan

 

Bakit problema ito?

Maaaring maubos ang pinagkukunan ng pagkain at materyales, na magdudulot ng kahirapan sa mga tao.

 

3. Kalamidad

Ano ito?

Mga natural na sakuna gaya ng bagyo, lindol, pagbaha, tagtuyot, at pagputok ng bulkan.

 

Halimbawa:

 

• Bagyong Yolanda na sumira sa mga pananim at kabuhayan sa Visayas
• Pagputok ng Bulkang Taal na nakaapekto sa agrikultura at turismo

 

Bakit problema ito?

Nasasira ang mga pananim, kabuhayan, at kabahayan, na nagdudulot ng malaking pagkalugi sa ekonomiya.

 

4. Polusyon

Ano ito?

Pagdumi ng hangin, tubig, at lupa dahil sa basura, usok, kemikal, at iba pang nakakasamang bagay.

 

Halimbawa:

 

• Usok mula sa pabrika at sasakyan
• Basurang plastik sa dagat
• Kemikal mula sa pabrika na dumadaloy sa ilog

 

Bakit problema ito?

Nagdudulot ng sakit sa tao, pagkamatay ng mga isda at hayop, at pagkasira ng kapaligiran.

 

 

PAGTUGON:

1. Pagtatanim ng Puno

Paano ito nakakatulong?

Pinapalitan nito ang mga punong pinutol, nagbibigay ng lilim, at nakatutulong sa pagsipsip ng tubig-ulan para maiwasan ang pagbaha.

 

Halimbawa:

• National Greening Program ng pamahalaan
• Tree planting activities sa paaralan at komunidad

 

2. Tamang Pangangasiwa sa Paggamit ng Yaman

Paano ito nakakatulong?

Tinitiyak na ang paggamit ng likas na yaman ay hindi sobra at may plano para mapanatili ito.

 

Halimbawa:

• Paggamit ng tamang pangingisda tulad ng lambat na may wastong sukat
• Pagpapahinga ng lupang sakahan bago muling tamnan

 

3. Pagsunod sa Batas Pangkalikasan

Paano ito nakakatulong?

Pinipigilan nito ang maling paggamit ng likas na yaman at pinaparusahan ang mga lumalabag.

 

Halimbawa:

• Anti-Illegal Logging Law
• Clean Air Act at Clean Water Act

 

4. Pag-iwas sa Labis na Pagkuha ng Likas na Yaman

Paano ito nakakatulong?

Pinapahintulutan nito ang kalikasan na makabawi at dumami muli ang yaman bago gamitin ulit.

 

Halimbawa:

 

• Closed season sa pangingisda para dumami ang isda
• Pagbabawas ng pagmimina sa mga bundok na marupok na

 

 

 

D. Pangangalaga sa mga Pinagkukunang-Yaman

Bilang isang mamamayan, may magagawa ka upang mapangalagaan ang mga likas na yaman ng bansa. Ang bawat maliit na hakbang ay nakatutulong upang mapanatiling malinis, masagana, at ligtas ang ating kapaligiran. Magagawa mo ito sa pamamagitan ng:

 

• Pagsasagawa ng recycling at waste segregation

Ano ito?

Ang recycling ay muling paggamit ng mga bagay na maaari pang pakinabangan, at ang waste segregation ay paghihiwalay ng basura ayon sa uri nito—nabubulok, di-nabubulok, at recyclable.

 

Bakit mahalaga?

Nakababawas ito sa dami ng basurang napupunta sa tambakan at nakakatulong sa kalinisan ng kapaligiran.

 

Halimbawa:

• Gumawa ng paso mula sa lumang lata
• Ihiwalay ang plastik, papel, at bote sa basurang nabubulok
• Gumamit ng compost bin para gawing pataba ang tira-tirang gulay at prutas

 

• Pagtatanim at pag-aalaga ng halaman

Ano ito?

Ito ay ang pagtatanim ng mga puno, halaman, gulay, at bulaklak, at pagbibigay ng wastong pangangalaga sa mga ito.

 

Bakit mahalaga?

Nakakatulong ito sa paglilinis ng hangin, pagbibigay ng pagkain, at pagpigil sa pagbaha at erosion.

 

Halimbawa:

• Pagtatanim ng puno tuwing Arbor Day
• Pag-aalaga ng halamang gamot sa bakuran tulad ng tanglad, oregano, at lagundi
• Pagpapanatili ng hardin sa paaralan

 

 

• Pagbabawas ng paggamit ng plastik

Ano ito?

Ito ay ang pag-iwas o pagbabawas ng paggamit ng mga produktong gawa sa plastik na mahirap mabulok at nakakasira sa kalikasan.

 

Bakit mahalaga?

Ang plastik ay tumatagal ng daan-daang taon bago mabulok at maaaring makalason sa lupa at tubig.

 

Halimbawa:

• Paggamit ng eco bag sa pamimili
• Pag-inom mula sa sariling tumbler imbes na disposable cup
• Pag-iwas sa paggamit ng straw maliban kung kailangan

 

 

• Pagsuporta sa malinis na enerhiya

May mga paraan para makakuha ng kuryente at lakas na hindi nakakasira sa kalikasan. Ang mga ito ay tinatawag na malinis o renewable energy sources dahil hindi nauubos at hindi nagdudulot ng matinding polusyon.

 

Hindi tulad ng langis at karbon na nagdudulot ng usok at greenhouse gases, ang mga malinis na pinagkukunan ng enerhiya ay ligtas para sa hangin, lupa, at tubig.

 

1. Enerhiya mula sa Araw (Solar Energy)

Ano ito?

Ito ay enerhiyang nakukuha mula sa init at liwanag ng araw. Ginagamit ang solar panels para makuha at gawing kuryente ang enerhiyang ito.

 

Bakit mahalaga?

Libre at walang usok na nalilikha mula sa paggamit nito. Kahit saan may sikat ng araw, puwedeng makagawa ng kuryente.

 

Halimbawa sa Pilipinas:

• Solar-powered streetlights sa ilang bayan at lungsod
• Mga bahay na gumagamit ng solar panels para sa ilaw at bentilador

 

2. Enerhiya mula sa Hangin (Wind Energy)

Ano ito?

Ito ay enerhiyang nakukuha mula sa pag-ikot ng malalaking turbina o windmills na pinapaandar ng hangin. Kapag umikot ang turbina, gumagawa ito ng kuryente.

 

Bakit mahalaga?

Hindi ito naglalabas ng usok o kemikal, at habang umiihip ang hangin, tuloy-tuloy ang paggawa ng kuryente.

 

Halimbawa sa Pilipinas:

• Bangui Wind Farm sa Ilocos Norte na may mga hanay ng malalaking turbina sa tabing-dagat
• Wind farms sa Guimaras at Rizal

 

3. Enerhiya mula sa Tubig (Hydroelectric Energy)

Ano ito?

Ito ay enerhiyang nakukuha mula sa pagdaloy ng tubig, lalo na sa mga dam at ilog. Kapag mabilis na dumadaloy ang tubig, pina-iikot nito ang mga makina na gumagawa ng kuryente.

 

Bakit mahalaga?

Malinis at matatag na pinagkukunan ng enerhiya lalo na kung maraming dam o ilog sa lugar.

 

Halimbawa sa Pilipinas:

• Ang Ambuklao at Binga Hydroelectric Plants sa Benguet
• Ang Agus Hydroelectric Complex sa Lanao del Norte

 

Bakit Mahalaga ang Malinis na Enerhiya?

• Hindi ito nagdudulot ng polusyon sa hangin, tubig, o lupa.
• Hindi ito nauubos dahil galing sa likas na pinagmumulan tulad ng araw, hangin, at tubig.
• Nakakatulong ito na mabawasan ang epekto ng climate change.
• Nakakatipid sa gastusin sa kuryente sa pangmatagalan.

 

Paano makatulong:

• Paggamit ng solar-powered lamp sa bahay
• Pagsuporta sa mga proyektong gumagamit ng hangin at tubig bilang kuryente
• Pagtitipid ng kuryente sa pamamagitan ng pagpatay ng ilaw at appliances kapag hindi ginagamit

 

 

E. Mga Hamon sa Pagkamit ng Likas-kayang Pag-unlad

Ang likas-kayang pag-unlad ay ang paggamit ng likas na yaman sa paraang natutugunan ang pangangailangan ng kasalukuyan, nang hindi sinasakripisyo ang kakayahan ng susunod na henerasyon na matugunan ang kanilang pangangailangan. Ngunit, may ilang malaking hamon na humahadlang dito.

 

1. Hindi Pantay na Distribusyon ng Yaman

Ibig sabihin, may mga lugar o tao na napakarami ng yaman at pagkakataon, habang may iba na halos walang natatanggap o napapakinabangan.

 

Kapag hindi pantay ang hatian ng yaman, may mga komunidad na nahuhuli sa pag-unlad dahil kulang sila sa oportunidad para magtrabaho, magnegosyo, o makagamit ng likas na yaman.

 

Halimbawa:

 

• Malalayong bayan na walang kalsada at kuryente kaya hindi umuunlad ang kabuhayan.
• Mga magsasaka na walang sariling lupa at umaasa lamang sa maliit na kita.

 

2. Kakulangan sa Edukasyon at Kaalaman sa Tamang Paggamit ng Yaman

Kapag kulang ang kaalaman ng tao sa wastong paggamit ng likas na yaman, maaaring magdulot ito ng maling gawain na sisira sa kalikasan.

 

Kung walang tamang kaalaman, maaaring maubos ang likas na yaman dahil sa maling paraan ng paggamit, tulad ng labis na pangingisda o walang habas na pagputol ng puno.

 

Halimbawa:

 

• Paggamit ng dinamita sa pangingisda na sumisira sa bahura at pumapatay sa maraming isda.
• Pagkaingin o pagsunog ng kagubatan para gawing sakahan na nagdudulot ng soil erosion.

 

3. Pagkakaroon ng Korapsyon at Maling Pamamahala

Kapag ang mga lider o opisyal ay ginagamit ang pondo o likas na yaman para sa pansariling interes sa halip na para sa kapakanan ng nakararami.

 

Ang korapsyon ay naglilimita sa pondo para sa mga proyekto sa pangangalaga ng yaman at sa serbisyong kailangan ng mamamayan. Ang maling pamamahala naman ay nagdudulot ng mga patakaran na hindi epektibo o makatarungan.

 

Halimbawa:

 

• Pondo para sa reforestation na napupunta sa bulsa ng ilang opisyal sa halip na sa pagtatanim ng puno.
• Pagbibigay ng permit para sa ilegal na pagmimina.

 

4. Pagbabago ng Klima

Ang pagbabago ng klima (climate change) ay ang matagalang pagbabago sa karaniwang lagay ng panahon sa isang lugar o buong mundo. Ito ay kadalasang dulot ng polusyon at labis na paggamit ng fossil fuels.

 

Ang pagbabago ng klima ay nagdudulot ng mas malalakas na bagyo, matinding tagtuyot, pagbaha, at pagtaas ng temperatura na nakakaapekto sa agrikultura, kalusugan, at kabuhayan.

 

Halimbawa:

 

• Pagkakaroon ng matinding init na sumisira sa pananim.
• Pagtaas ng tubig-dagat na nagdudulot ng pagbaha sa mga baybaying bayan.

 

 

 

Pagsusulit: Ang Pambansang Ekonomiya

 

I. Talasalitaan

Panuto: Piliin ang tamang kahulugan ng mga salitang may kaugnayan sa aralin. Isulat ang titik ng tamang sagot sa patlang. (2 puntos bawat isa)

 

1. _____ Proseso ng muling paggamit ng mga bagay upang mabawasan ang basura.

a. Polusyon

b. Recycling

c. Segregation

d. Pagtatanim

 

2. _____ Enerhiya na nanggagaling sa pag-ikot ng turbina gamit ang hangin.

a. Solar

b. Hydroelectric

c. Wind

d. Geothermal

 

3. _____ Hindi pantay na pamamahagi ng yaman at oportunidad sa lipunan.

a. Korapsyon

b. Distribusyon

c. Hindi pantay na distribusyon ng yaman

d. Likas-kayang pag-unlad

 

4. _____ Sektor ng ekonomiya na gumagawa ng produkto mula sa hilaw na materyales.

a. Agrikultura

b. Industriya

c. Serbisyo

d. Enerhiya

 

5. _____ Pangunahing pinagkukunan ng kuryente mula sa init at liwanag ng araw.

a. Solar energy

b. Fossil fuel

c. Hydro power

d. Coal energy

 

II. Pagtukoy

Panuto: Isulat sa patlang kung ang tinutukoy ay Agrikultura, Industriya, o Serbisyo. (2 puntos bawat isa)

 

6. _____ Pag-aalaga ng baka at kambing para sa gatas at karne.

 

7. _____ Pagtatayo ng tulay at gusali.

 

8. _____ Paghahatid ng mga turista sa mga sikat na pasyalan.

 

9. _____ Pagmimina ng ginto at tanso.

 

10. _____ Pagtatanim ng palay at mais.

 

III. Pagsasama ng Ideya

Panuto: Itapat ang Hanay A sa tamang sagot sa Hanay B. Isulat ang letra ng tamang sagot. (2 puntos bawat isa)

 

Hanay A

____11. Pagkasira ng kalikasan

____12. Pagtatanim ng puno

____13. Polusyon

____14. Pagsuporta sa malinis na enerhiya

____15. Kakulangan sa edukasyon sa tamang paggamit ng yaman

 

Hanay B

a. Sanhi ng paggamit ng dinamita sa pangingisda

b. Paraan upang muling magkaroon ng puno at masipsip ang tubig-ulan

c. Pag-iwas sa paggamit ng plastik at fossil fuel

d. Labis na pag-ani o maling pamamaraan ng paggamit ng likas na yaman

e. Nagdudulot ng sakit sa tao at kamatayan ng mga hayop sa dagat

 

IV. Pag-unawa sa Binasa

Panuto: Basahin ang sitwasyon at sagutin ang tanong. (5 puntos bawat isa)

 

Sitwasyon 1:

Sa isang bayan, maraming mangingisda ang gumagamit ng lambat na may maliliit na butas upang makahuli ng mas maraming isda, kabilang ang maliliit pa. Dahil dito, kakaunti na lang ang nahuhuli at bumababa ang kita ng mga mangingisda.

 

16. Ano ang maling ginagawa sa sitwasyong ito?

 

17. Ano ang maaring mangyari kung magpapatuloy ito?

 

18. Magbigay ng dalawang solusyon upang matugunan ang problema.

 

Sitwasyon 2:

Isang paaralan ang nagsimula ng proyekto kung saan ang mga estudyante ay nagdadala ng sariling tumbler at lunch box upang mabawasan ang paggamit ng plastik.

 

19. Anong hamon sa kalikasan ang tinutugunan ng proyektong ito?

 

20. Paano makakatulong ang proyektong ito sa likas-kayang pag-unlad?

 

V. Pag-aanalisa (Critical Thinking)

Panuto: Sagutin sa buong pangungusap. (5 puntos bawat isa)

 

21. Bakit mahalaga ang sektor ng agrikultura sa pambansang ekonomiya?

 

22. Paano nakakatulong ang sektor ng serbisyo sa pang-araw-araw na buhay mo?

 

23. Bakit mas mainam gumamit ng solar, wind, o hydroelectric energy kaysa fossil

      fuel?

 

24. Ipaliwanag kung paano nakakaapekto ang hindi pantay na distribusyon ng yaman

      sa isang komunidad.

 

25. Magbigay ng sariling mungkahi para sa isang proyekto sa inyong barangay na

      magsusulong ng pangangalaga sa likas na yaman.

 

VI. Pagpapakahulugan sa Salita

Panuto: Isulat ang kahulugan ng sumusunod na salita ayon sa pagkakaunawa mo. (3 puntos bawat isa)

 

Likas-kayang pag-unlad

 

Korapsyon

 

Pangangalaga

 

VII. Pagbuo ng Talata

Panuto: Sumulat ng 5–6 pangungusap na talata tungkol sa paksang:

“Paano Ko Mapangangalagaan ang Likas na Yaman sa Aking Lugar”

(10 puntos)